بيكبارگى نمىكند مگر به ترتيب و زمان ، لذا صور در آن به ترتيب حادث مىشود . در اين عبارت انكسيمانس چنان‌كه ملاحظه مىفرماييد عنصر اول را بر عقل مقدّم داشت ، و عقل را يكى از تعيّنات آن دانست ، و عنصر به اين معنى با هبائى كه شيخ اكبر در باب ششم فتوحات مكّيه عنوان كرده است موافق است ، بلكه بايد گفت دو لفظ مترادف مفيد يك معنىاند . و در بسيارى از عبارات اين اعاظم ، عنصر اول بر عقل اول كه قلم أعلى و أول ما خلق اللّه در لسان شريعت است نيز اطلاق شده است . صدر المتألهين در مرحله ششم اسفار كه در علّت و معلول است فصلى معنون به اين عنوان : ( في أول ما ينشأ من الوجود الحق ) درباره صادر نخستين بحث كرده است ، و آن فصل بيست و نهم مرحله ياد شده است ، و خلاصه سخن او در فرق ميان أول ما صدر و أول ما خلق است ؛ و اين كمترين را تعليقه‌اى بتفصيل بدين مفاد بر آنست : « الصادر الأوّل هو ظل اللّه الممدود الذي يعبّر عنه بالوجود المنبسط و الرقّ المنشور و غيرها من الأسماء الحسنى . و العقل هو الخلق الأول ، و اصل الخلق التقدير لأنّ الخلق هو الإيجاد على تقدير و ترتيب . . . » « 1 » بتصحيح و تعليق اين كمترين حسن حسن‌زاده آملى ) . صدر الدين قونوى نيز در مفتاح الغيب و در نصوص اين فرق صادر اول و عقل اول را عنوان كرده است كه صادر اول وجود عام مفاض بر اعيان مطلق موجودات است ، و اول ما خلق اللّه قلم أعلى است كه عقل اوّلش نيز گويند ، و أسامى ديگر هم دارد . « 2 » تبصره : جناب رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « أول ما خلق اللّه نورى » ، و نيز فرموده

--> ( 1 ) . اسفار - ج 2 - ص 412 ( 2 ) نصوص - چاپ سنگى - ص 210 ؛ و مفاتيح‌الغيب - ص 70